Η συμμετοχή μου στο Wikimedia Futures Lab στην Φρανκφούρτη της Γερμανίας αποτέλεσε μια ιδιαίτερα σημαντική και συμβολική στιγμή, όχι μόνο σε προσωπικό επίπεδο αλλά και σε επίπεδο κινήματος Wikimedia. Είκοσι πέντε χρόνια μετά την ίδρυσή της, η Wikipedia βρίσκεται σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Το μεγαλύτερο εγχείρημα συλλογικής, ανθρώπινης παραγωγής γνώσης καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία, υπό την πίεση της τεχνητής νοημοσύνης, της κρίσης εμπιστοσύνης στην προσφερόμενη πληροφορία και των νέων ρυθμιστικών πλαισίων που διαμορφώνουν το ψηφιακό τοπίο.
Ο κόσμος γύρω μας αλλάζει με ταχύτητα που δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Η άνοδος του AI-generated περιεχομένου δημιουργεί νέα δεδομένα για την παραγωγή και πρόσληψη γνώσης. Παράλληλα, η εμπιστοσύνη στην online πληροφορία κλονίζεται, ενώ οι κοινωνίες αναζητούν αξιόπιστα σημεία αναφοράς μέσα σε ένα περιβάλλον υπερπληροφόρησης. Σε αυτό το πλαίσιο, η Wikipedia, η οποία τα τελευταία χρόνια αποτελούσε και αποτελεί βασικό αρωγό της εκπαίδευσης και της ελεύθερης πρόσβασης στη γνώση, δεν μπορεί να παραμείνει απλός παρατηρητής. Οφείλει να αναστοχαστεί, να κατανοήσει τις τάσεις και να χαράξει στρατηγικές που θα διασφαλίσουν τη διαχρονική της αξία.
Το Wikimedia Futures Lab σχεδιάστηκε ακριβώς ως ένας χώρος συλλογικής διερεύνησης. Μέσα από διαλόγους, ανταλλαγή εμπειριών και συνεργασία μεταξύ Wikimedians από διαφορετικά γεωγραφικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, επιχειρήσαμε να διαμορφώσουμε μια κοινή κατανόηση των προκλήσεων αλλά και των ευκαιριών που αναδύονται. Η συζήτηση δεν περιορίστηκε σε θεωρητικές αναλύσεις· επικεντρώθηκε στο πώς οι παγκόσμιες εξελίξεις επηρεάζουν τις τοπικές κοινότητες, τις μικρές γλωσσικές εκδόσεις και τα εθελοντικά οικοσυστήματα που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του κινήματος.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην κατανόηση των μεγάλων τάσεων της εποχής. Η τεχνητή νοημοσύνη, η μεταβαλλόμενη σχέση των πολιτών με την πληροφορία, οι ρυθμιστικές εξελίξεις και η αναδιαμόρφωση των ψηφιακών πλατφορμών συνθέτουν ένα νέο περιβάλλον. Η «σωστή» απάντηση δεν είναι αυτονόητη. Ωστόσο, η δύναμη του κινήματος Wikimedia βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά του να μαθαίνει συλλογικά, να πειραματίζεται και να προσαρμόζεται χωρίς να χάνει τις θεμελιώδεις αξίες του.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα επηρεάσει τη Wikipedia. Αυτό ήδη συμβαίνει. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται σε περιεχόμενο που παράγεται από εθελοντές, ενώ ταυτόχρονα τα ίδια τα εργαλεία ΤΝ μπορούν να αξιοποιηθούν για τη βελτίωση διαδικασιών, τη μετάφραση, τον εντοπισμό βανδαλισμών ή την υποστήριξη νέων συντακτών. (Μην ξεχνάμε ότι η Wikipedia και τα Wikidata έχουν υπάρξει αιμοδότης και των μηχανών αναζήτησης όπως η Google ακριβώς λόγω του μεγάλου όγκου πληροφορίας και του οργανωμένου τρόπου που την παρέχει/παρουσιάζει). Το ουσιαστικό ερώτημα είναι με ποιους όρους θα διαμορφωθεί αυτή η σχέση. Πώς διασφαλίζουμε ότι η ανθρώπινη κρίση, η διαφάνεια, η λογοδοσία και η συνεργατικότητα παραμένουν στον πυρήνα του εγχειρήματος; Πώς αποφεύγουμε τη μετάβαση από τη συλλογική γνώση σε μια νέα μορφή αλγοριθμικής αυθεντίας, ενός κοτεινού κουτιού χωρίς έλεγχο και λογοδοσία;
Για μένα, το Futures Lab λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι το κίνημα δεν φοβάται τον αναστοχασμό. Αντίθετα, επενδύει σε αυτόν. Με πολύ ενδιαφέρον άκουσα για παράδειγμα τον εκπρόσωπο της Encyclopedia Britannica για τον τρόπο που προσπάθησε αυτή να αποφύγει να ξεπεραστεί από την Wikipedia. Η Wikipedia δεν είναι απλώς μια πλατφόρμα περιεχομένου. Είναι μια ζωντανή κοινότητα ανθρώπων που πιστεύουν στην ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και στην αξία της συνεργασίας. Σε μια εποχή αβεβαιότητας, η ενίσχυση του αισθήματος του «ανήκειν» και η καλλιέργεια κοινής στρατηγικής σκέψης αποτελούν προϋποθέσεις επιβίωσης και εξέλιξης.
Η 25ετής πορεία της Wikipedia δεν αποτελεί απλώς έναν επετειακό σταθμό. Είναι αφετηρία για μια νέα φάση πειραματισμού και στρατηγικής προσαρμογής. Το Wikimedia Futures Lab δεν έδωσε τελικές απαντήσεις, άνοιξε όμως τον χώρο για τις σωστές ερωτήσεις. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο βήμα: να αναγνωρίσουμε ότι το μέλλον της γνώσης δεν είναι δεδομένο, αλλά διαμορφώνεται μέσα από συλλογική σκέψη, υπευθυνότητα και συνεχή ανανέωση. Οι επόμενες συναντήσεις ελπίζω να χαράξουν μια σαφή και ξεκάθαρη στρατηγική και αυτό θα πρέπει να γίνει χωρίς καμία καθυστέρηση.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία παράγεται ολοένα και πιο γρήγορα, η υπεράσπιση της ανθρώπινης, συνεργατικής γνώσης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η συμμετοχή μου σε αυτή τη διαδικασία με ενίσχυσε στην πεποίθηση ότι το κίνημα Wikimedia διαθέτει τη βούληση και τη συλλογική ωριμότητα για να παραμείνει επίκαιρο και ουσιαστικό. Το μέλλον δεν είναι απλώς κάτι που θα μας συμβεί. Είναι κάτι που καλούμαστε να συνδιαμορφώσουμε.
Μάριος Μαγιολαδίτης
Photo: By Jason Ekvidi – Own work, CC BY-SA 4.0, available at Commons
By Magioladitis – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=183851743
